Osmanlı Devletinin ilk camisi olan Hacı Özbek Camii mevki olarak, Lefke kapıya giden ana cadde üzerinde bulunmaktadır. Kitabesine göre Hacı Özbek b. Mehmed tarafından 734 (1333-34) yılında inşa ettirilen yapı, kitabesi mevcut en eski Osmanlı eseri olma özelliğini taşımaktadır. Bir vakitler İznik Rumları tarafından Hacı Özbek Camisinin aslında Bizans Kilisesi olduğu söylentisi çıkarılmış fakat mimari özelliklerine bakıldığından tamamıyla bir Türk yapısı olduğu açıktır.

İznik fethedildikten iki – üç yıl sonra yapılan Hacı Özbek Camii, anlam olarak ta müslüman Türklüğün ilk eseri olarak dikkat çekmekte fakat Kurtuluş Savaşı sırasında Ayasofya Orhan Cami gibi oda tahribattan payını almıştır. Keşke bunlarla kalsa diyeceğimiz türden bir olumsuz durumda 1950’li yıllarda cadde genişletilmesi sırasında Hacı Özbek Camisinin son cemaat yeri de yıkılmıştır.

Hacı Özbek Camii, aralarında tuğla hatıllar olmak üzere taştan karma malzeme ile inşa edilmiştir. Caminin yapımında erken Osmanlı Türk yapı sanatında çok kullanılan, taşların aralarına dikine tuğla konulması tekniği uygulanmış, kemerlerde son dönem Bizans yapı sanatında yaygın olan bir küfeki taşı arasına üç tuğla konulması suretiyle meydana getirilen örgü kullanılmıştır. Bu da bu İslâm yapılarında yerli Bizanslı duvarcı ustalarının çalıştığını gösterir.

Cami kare planlı, içten ölçüleri yaklaşık 7,50 m. kadar olan bir ibadethanedir. İlk yapıldığında yanları duvarlarla kapatılmış, iki mermer sütuna dayanan ve üç kemerle dışarıya açılan bir son cemaat yerine sahipti. Fakat sokak genişletme gerekçesiyle bu orijinal son cemaat yeri şuursuzca ortadan kaldırılmıştır. 1935’li yıllarda henüz duran bu iki sütunlu son cemaat yeri ve üstü kısmen aynalı, kısmen beşik tonoz örtülü kâgir son cemaat yeri yıktırıldıktan sonra caminin başka bir cephesine uydurma bir son cemaat yeri inşa edilmiştir.

Hacı Özbek Camii’nin son cemaat yerine açılan ve yanda olan bir kapısı ile diğer iki cephesinde çifte penceresi vardır. Kapıya göre ana eksen üzerinde değil yan duvarda olan mihrap esas biçimini kaybetmiştir. Üstü kiremit örtülü olan kubbe, eski bir fotoğraftan dört penceresi olduğu anlaşılan yüksekçe bir kasnağa oturur. Yakın tarihlerdeki tamirde biri hariç bu pencereler kapatılmış ve izleri de yok edilmiştir. On iki köşeli bu kasnağa harim mekânının karesinden geçiş “Türk baklavaları” denilen mimari unsurlarla sağlanmıştır.

Caminin revakı kaldırıldıktan sonra dış mimarisi eskisinden çok değişik bir görünüm almıştır. Girişin yeri değiştirilmiş ve orijinal giriş pencere haline dönüştürülmüştür. Kitâbesi de bu esas yerinden sökülerek mihrabın sağındaki pencere içine konulmuştur. A. Sâim Ülgen’in makalesinde adı geçen ve burada yayımlanan bir desenden, ayna taşının bir Bizans korkuluk levhası olduğu görülen camiye bitişik çeşmeden de ortada bir şey kalmamıştır.

Türk sanat tarihi bakımından öncü durumundaki bu mimari eserin, esas biçimine ve duvar tekniğine uygun şekilde restore edilmeyişi yanında İznik kasabası içinde yapıya tarihi önemine uygun bir yer verilmeyişi de büyük bir kayıptır.

Yukarıda yazılanları derleyen üstat Semavi Eyice‘ye ve onun faydalandığı eserlere sonsuz teşekkürleri sunuyorum…

Yukarıda yazılanlardan ve çektiğim fotoğraflardan da kısmen anladığım kadarıyla sanırım tarihimizin ilk eserini bilinçsizlik yüzünden tahrip etmişiz. Hadi ettik keşke hakettiği değeri vermeyi unutmasak. Birde caminin yapılış tarihi 1333 – 1334 deniyor, fakat fotoğraflarda da göreceksiniz, caminin dış duvarına iznik çinisinden yapılmış 1332 tarihi yazılı, bunu neden yaptılar hiç anlamadım… Umarım bu yazım çok kişi tarafından okunur da biraz olsun değeri bilinir. Bilerek gezmenin önemi bir kez daha karşıma çıktı… Umarım bu yazımdan sonra güzel bir İznik Gezilecek Yerler yazısı hazırlarım da, siz gezginler daha derli toplu bir gezi rotası çıkartırsınız. O zamana dek saygıyla…

Efes Harabelerine yada restore edilmiş antik tiyatrolara gitmiş iseniz bu göreceğiniz tiyatro sizi pek heyecanlandırmayabilir, yine de görülmeye değer bir eser. Çünkü biraz tarihine göz atarsak ne demek istediğimi anlamış olacaksınız.

Antik Tiyatromuz, Roma mimarisi özelliklerini taşımaktadır ve 2. yüzyılda İmparator Trajanus’un emri ile Bithinya Valisi Plinius’a yaptırtılmıştır. Tiyatro düz bir alana tonozlu mekanlarla inşa edilmiş fakat daha sonraları deprem ve farklı kullanımlar nedeniyle tahrip olmuştur. Tiyatronun parçaları, 8. yüzyılda surların onarılması sırasında kullanılmış, tiyatroda yapılan kazılar sonucu, Bizans dönemi mezarlığı, kilise kalıntısı, Bizans, Selçuklu, Osmanlı seramik fırınlarına ait kalıntılar bulunmuştur.

Yapılan kazı çalışmaları sonucu sikkeler de bulunan bu antik tiyatro resimlerde de görebileceğiniz gibi şuanda ziyaretçilere kapalı durumda. 2 yıldan fazladır çalışmaların sürdüğü antik tiyatronun açılmasını merakla bekliyoruz…

İznik Antik Roma Tiyatrosu dediğim gibi neredeyse 2000 yıllık bir tarihe sahip ve zamanımıza ulaşan ender eserlerden biri. Günümüzde kültürel faaliyetlerin yapımına imkan verebilir mi bilmiyorum ama ziyarete açılması gereken yerlerin en başında geleceği kesin…

Türbenin girişinde yer alan tabelasına göre; “Çandarlı İbrahim Paşa‘nın büyük oğlu ve II. Murad ile Fatih Sultan Mehmet yıllarının sadrazamı meşhur Çandarlı Halil Paşa, İstanbul’un fethinden sonra idam edilerek kendinden önce ölen oğullarının yanına türbesine gömülmüştür”.

Türbe hakkında çok detay veremeyeceğim zaten açık hava türbesi gibi bir durumda, ama Çandarlı Halil Paşa kimdir nedir hakkında biraz kitabi bilgi vermekte yarar görüyorum.Çandarlı Halil Paşa, 2.Halil olarak ta bilinir, çünkü dedesi de Halil Hayreddin ( Çandarlı Hayrettin Paşa Türbesi ) ismini taşımaktadır ve 1439 ile 1453 yılları arasında 14 sene boyunca Osmanlının Sadrazamlığını yapmıştır ve Osmanlı’da idam edilen ilk sadrazamdır.

İstanbul fethedildikten sonra, tutuklanıp zindanda kaldıktan sonra gözlerine mil çekilip idam edilmiş, idam sebebine gelirsek ise Bizans’ın kuşatılması sırasında takındığı çekinik yada ihtiyatlı durumlar sebebiyle veyahut Fatih Sultan Mehmet’in otoritesini pekiştirme amacıyla söylentileri ciddiye alarak, Bizans’la gizli ortaklığı öne sürülerek idam ettirilmiş devlet adamı.

İznik Çinisi meşhurdur, öyle ki Bursa Yeşil Türbe‘de ki paha biçilemeyen çiniler, İznik’ten gelmiştir ve İznik’te çiniciliğin ne kadar ileride olduğunu tüm dünyaya göstermiştir.Bugün bile İznik’i gezerken bir çok çini atölye ve dükkanına rastlarsınız.Ve tavsiyemiz olur ki, İznik’ten ayrılmadan mutlaka bir magnet tarzında yapılmış çinilerden almayı unutmayınız.

Gelelim Çini Fırınlarının tarihçesine, Çini Fırınları kazısı tarihimizde ilk olarak 1963 yılında başlanmış, 1963 – 1969 yılları arasında yapılan çalışmalarda,”Milet İşi, Şam İşi, Haliç İşi, Rodos İşi gibi isimlerle tanımlanmaya çalışan Osmanlı seramik ve çinilerinin” asıl ve önemli üretim merkezinin İznik olduğu, yapılan kazılar sonucu elde edilen fırın kalıntıları, pişirim malzemeleri, yarı mamul parçalar, deforme ve yanık parçalar sayesinde bilim çevrelerine kanıtlanmıştır.Böylelikle Osmanlının çini ve seramik merkezinin kesinlik kazanamamış üretim yeri konusunda çözüme kavuşmuş olmuştur.

Kazı çalışmalarının başka bölgelere kayması ile ara verilen İznik Kazılarına, 1981 yılında “İznik Çini Fırınları Kazısı” ile tekrar başlanmış ve halen devam etmektedir.Bu çalışmalar sonucunda şimdiye kadar dört fırın kalıntısı ortaya çıkarılmış ve korunma altına alınmıştır.1984 yılında düzenli kazıya alınan bölgede 4. yüzyıldan kalma bir yapı kalıntısı ile 15. ve 17. yüzyıllar arasında çalışmış Osmanlı seramik ve çini fırınları bulunmaktadır. Yapılan kazılar sonucu çıkarılan ürünler İznik Müzesinde sergilenmekte ve fotoğraflarda göreceğiniz gibi açık hava müzesi olarak teşhir edilmektedir.Bu çalışmalar İstanbul Üniversitesi tarafından yürütülmektedir.